Podstawy prawa

Prawo to zespół norm prawnych (reguł postępowania) ustanowionych (wydanych) przez państwo w postaci przepisów prawnych, których obowiązywanie zagwarantowane jest przymusem państwowym. W filozofii starożytnej istniał pogląd, że prawo ma charakter naturalny, że jest częścią ładu już istniejącego w całym wszechświecie. Pogląd ten jednak nie został przyjęty przez sofistów, którzy twierdzili, że ustroje społeczne są wyłącznie wytworem człowieka. Sofiści uważali również, iż prawo tworzone przez człowieka nie powinno odrzucać idei sprawiedliwości, ale nie stanowi ono ze swej istoty odbicia naturalnego ładu. W skrajnych przypadkach może dojść nawet do konfliktu prawa naturalnego z prawem ustanowionym przez człowieka. W podobny sposób o prawie mówi kierunek pozytywistyczny. Przedstawia on prawo jako zespół norm ustanowionych i chronionych przez państwo, posługujące się środkami przymusu. Prawa więc należy przestrzegać bez względu na to, jakie ono jest. Dura lex sed lex twarde prawo ale prawo. Tym poglądom przeciwstawiał się kierunek prawno-naturalny, który zakładał, że prawo naturalne wywodzi się z woli Boga i stanowi wzór, który prawo pozytywne powinno tylko naśladować i urzeczywistniać. W przypadku sprzeczności między nakazem prawa naturalnego, a prawem pozytywnym, prawo naturalne ma pierwszeństwo i pozbawia prawo pozytywne mocy obowiązywania. Może nastąpić nawet taka sytuacja, w której prawo pozytywne rażąco narusza ideały sprawiedliwości, i wtedy według kierunku prawno-naturalnego jest tylko ustawowym bezprawiem. W takiej sytuacji obywatel może odmówić posłuszeństwa tym normom prawa pozytywnego.
Wyróżniamy trzy postawy, jakie uzasadniają stosowanie się do norm prawa.
1.    Postawa legalistyczna – podmiot przestrzega prawa z szacunku dla niego;
2.    Postawa oportunistyczna – podmiot przestrzega prawa, chcąc uzyskać korzyści lub chcąc uniknąć sankcji;
3.    Postawa konformistyczna – podmiot przestrzega prawa, chcąc naśladować zachowania innych podmiotów ze swojego środowiska, tak aby się do tego środowiska dostosować.