Podstawy prawa

Podmioty prawa dokonując pewnych czynności w konkretnych sytuacjach, chcąc wywołać pożądany i zgodny z prawem skutek prawny, muszą  przestrzegać nakazów, zakazów przewidzianych prawem aby ich czynności można było uznać za legalne. W przeciwnym razie ich czynności będą dotknięte sankcją nieważności.
Nieważność może dotyczyć podjętych czynności od samego początku (ex tunc)
Przykład:
Sporządzenie przez strony umowy modyfikującej terminy przedawnienia – nieważność - ex tunc- złamanie art. 119 kc., który mówi: „Terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną”
Nieważność może też skutkować od jakiegoś konkretnego momentu (ex nunc) tj. od chwili jej orzeczenia przez odpowiedni organ. W takiej sytuacji czynności dokonane przed wydaniem takiego orzeczenia są ważne, nieważne będą dokonane te same czynności po wydaniu tego orzeczenia.

Sankcja to nic innego, jak katalog dolegliwości przewidzianych przez prawodawcę w sytuacji, kiedy podmiot, do którego adresowana jest norma prawna, nie wypełnił wskazówek zawartych w dyspozycji przy wcześniejszym zaistnieniu okoliczności podanych w hipotezie normy prawnej.

Rodzaje sankcji:
1. Sankcja represyjna - jest sankcją stosowaną przez prawodawcę w przypadku popełnienia czynów zabronionych. Czyny te mogą polegać na działaniu podmiotu np.: spowodowanie kolizji drogowej pod wpływem alkoholu; jak i zaniechaniu działania np.: nieudzielenie pomocy osobie znajdującej się w niebezpieczeństwie. Sankcja represyjna najczęściej wyrażana jest w formie kary. Kara natomiast posiada wiele funkcji, m in. Funkcje odstraszającą, sprawiedliwościową czy resocjalizacyjną.
Z pojęciem kary związana jest paremia Poena constituitur In emendationem hominum – kara jest ustanowiona dla poprawy ludzi.
Istotą tej sankcji jest pozbawienie podmiotu naruszającego zakaz określony w dyspozycji, ważnych dla a niego dóbr (życia, wolności, praw obywatelskich, prawa wykonywania zawodu). Ugodzenie w te dobra nie jest jedyną funkcją tych kar jak wspomniano wyżej mają one resocjalizować, izolować niebezpiecznych przestępców, odstraszać.
2. Sankcja egzekucji – celem tej sankcji może być przymusowe wykonanie zachowania przewidziane przez prawo. Przymusowość ta może polegać na zmuszeniu adresata do dokonania niedopełnionego a przewidzianego przez prawo obowiązku np. przymuszenie sprzedawcy rzeczy do wydania rzeczy nabywcy po uiszczeniu ceny, czy tez nałożenie grzywny na świadka mająca go skłonić do stawienia się przed sądem.
Rola tej sankcji może również sprowadzać się do przywrócenia stanu faktycznego sprzed momentu naruszenia zakazu np.: obowiązek rozbiórki nieruchomości wybudowanej bez wymaganych prawem zezwoleń.
3. Sankcja nieważności – sankcja ta diametralnie różni się od sankcji represyjnej i egzekucyjnej. Upraszczając, służy ona unieważnianiu czynności prawnej podjętej niezgodnie z obowiązującym prawem.

Norma prawna została wcześniej scharakteryzowana jako najmniejszy element prawa, stanowiący w sobie strukturalna całość. Na wspomnianą całość składają się trzy człony, z których zbudowana jest norma prawna, i które pełnią różne funkcje. Są nimi: hipoteza, dyspozycja, sankcja.
Pierwszym członem jest hipoteza, i to jest ta część normy prawnej, która podaje warunki, których spełnienie jest konieczne, aby można było oczekiwać od podmiotu określonego w dyspozycji normy prawnej zachowania. Innymi słowy hipoteza podaje okoliczności, w których adresatowi jest coś czynić nakazane, zakazane, dozwolone.
Drugim członem jest dyspozycja normy prawnej. Dyspozycja w sposób jasny każdorazowo określa rodzaj zachowania nakazanego, zakazanego, dozwolonego. Jest to najważniejsza cześć normy prawnej, bowiem przedstawia wzór pożądanego przez pracodawcę zachowania; wzór wymagalny tylko i wyłącznie wtedy, gdy wystąpią okoliczności zawarte w hipotezie normy prawnej.
Ostatnim członem, z którego składa się norma prawna jest sankcja. Sankcja to nic innego jak katalog dolegliwości przewidzianych przez prawodawcę w sytuacji, kiedy podmiot, do którego adresowana jest norma prawna, nie wypełnił wskazówek zawartych w dyspozycji przy wcześniejszym zaistnieniu okoliczności podanych w hipotezie normy prawnej.
Przykład:
Rozbiór normy prawnej na hipotezę, dyspozycję, sankcję, zawartej w przepisie Kodeksu Karnego, art. 162 § 1: „Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu…”( HIPOTEZA- określenie okoliczności, kiedy można wymagać od adresata konkretnego zachowania; „(…)nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie innej lub osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu…”(DYSPOZYCJA - nakaz udzielenia pomocy innym w sytuacji braku zagrożenia); „(…)podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”(SANKCJA - za niespełnienie warunków zawartych w dyspozycji.)

Mówiąc o prawie mamy często na myśli zespół przepisów prawnych, które funkcjonują i obowiązują na co dzień. Tworzone przez prawodawcę przepisy prawne to tak naprawdę „nośniki”, narzędzie do wprowadzenia w życie norm prawnych. To właśnie normy prawne formułują nakaz, zakaz, dozwolenie pod adresem określonej grupy ludzi (społeczeństwa).
Pojęcia normy prawnej i przepisu prawnego w nauce prawoznawstwa nie są tożsame. Przepis prawny (artykuł, paragraf, ustęp itp.) służy do przekazania normy prawnej, jest konstrukcją pisemną, gramatyczną – instrumentem językowym do zakodowania i przekazania normy prawnej. Zachodzą różne relacje pomiędzy normą prawną a przepisem prawnym. Przepis prawny może, bowiem w całości zawierać normę prawną, jej fragment, części, różnych norm prawnych.
Nasuwa się pytanie, czym jest norma prawna.
Norma prawna jest najmniejszym, stanowiącym strukturalną całość elementem prawa; regułą zachowania, która daje odpowiedź, kto, w jakich warunkach, jak powinien się zachować i co dzieje się w sytuacji nie zastosowania się do nakazu czy zakazu podanego jako sposób, wzór zachowania.
Cechami charakterystycznymi norm prawnych są: abstrakcyjność i generalność.
1.    Abstrakcyjność norm prawnych polega na tym, że odnoszą się one do sytuacji, które mogą się zdarzyć wielokrotnie, w nieokreślonej liczbie przypadków.

Przykład:
Art. 278 § 1 stanowi: „Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat”. Ta norma prawna, która zawiera w sobie zakaz dokonywania kradzieży, nie ustanawia tego zakazu jednorazowo. Odnosi się on do wszystkich kradzieży dokonywanych na różnych ofiarach, w różnych sytuacjach, przez rożnych sprawców. Prawodawca winien wiec tak formułować nakazy, zakazy, dozwolenia w normach prawnych, aby stały się one powtarzalne i obejmowały swoim zasięgiem ja największą grupę przypadków.

2.    Generalność normy prawnej oznacza, że jest ona skierowana do pewnej grupy adresatów, nie zaś do jednego konkretnego adresata wskazanego, co tożsamości.
Większość norm prawnych skierowanych jest do ogółu obywateli żyjących pod rządami określonego systemu prawa, a dokonuje się to poprzez używanie przez prawodawcę w tekście przepisów prawnych takich zwrotów jak: „kto”, „ktokolwiek”, „każdy”. Istnieją również normy adresowane do węższej grupy adresatów określanych rodzajowo np. studenci, policjanci, urzędnicy. Są w końcu i takie normy, których adresatem jest tylko jeden człowiek np. Prezydent RP, Premier, ale i w tym przypadku normy mają charakter generalny, bo są skierowane do osoby pełniącej daną funkcję w państwie, a nie do osoby wskazanej z imienia i nazwiska.

Prawo to zespół norm prawnych (reguł postępowania) ustanowionych (wydanych) przez państwo w postaci przepisów prawnych, których obowiązywanie zagwarantowane jest przymusem państwowym. W filozofii starożytnej istniał pogląd, że prawo ma charakter naturalny, że jest częścią ładu już istniejącego w całym wszechświecie. Pogląd ten jednak nie został przyjęty przez sofistów, którzy twierdzili, że ustroje społeczne są wyłącznie wytworem człowieka. Sofiści uważali również, iż prawo tworzone przez człowieka nie powinno odrzucać idei sprawiedliwości, ale nie stanowi ono ze swej istoty odbicia naturalnego ładu. W skrajnych przypadkach może dojść nawet do konfliktu prawa naturalnego z prawem ustanowionym przez człowieka. W podobny sposób o prawie mówi kierunek pozytywistyczny. Przedstawia on prawo jako zespół norm ustanowionych i chronionych przez państwo, posługujące się środkami przymusu. Prawa więc należy przestrzegać bez względu na to, jakie ono jest. Dura lex sed lex twarde prawo ale prawo. Tym poglądom przeciwstawiał się kierunek prawno-naturalny, który zakładał, że prawo naturalne wywodzi się z woli Boga i stanowi wzór, który prawo pozytywne powinno tylko naśladować i urzeczywistniać. W przypadku sprzeczności między nakazem prawa naturalnego, a prawem pozytywnym, prawo naturalne ma pierwszeństwo i pozbawia prawo pozytywne mocy obowiązywania. Może nastąpić nawet taka sytuacja, w której prawo pozytywne rażąco narusza ideały sprawiedliwości, i wtedy według kierunku prawno-naturalnego jest tylko ustawowym bezprawiem. W takiej sytuacji obywatel może odmówić posłuszeństwa tym normom prawa pozytywnego.
Wyróżniamy trzy postawy, jakie uzasadniają stosowanie się do norm prawa.
1.    Postawa legalistyczna – podmiot przestrzega prawa z szacunku dla niego;
2.    Postawa oportunistyczna – podmiot przestrzega prawa, chcąc uzyskać korzyści lub chcąc uniknąć sankcji;
3.    Postawa konformistyczna – podmiot przestrzega prawa, chcąc naśladować zachowania innych podmiotów ze swojego środowiska, tak aby się do tego środowiska dostosować.